Bayrampaşa Halk Eğitimi Merkezi

Eğitimin Hukuki Dayanakları

Türkiye'de halk eğitimin hukuki dayanaklarını; 1928 yılında çıkarılan 1353 Sayılı "Türk Harflerinin Kabulü ve Tatbiki Hakkındaki Kanun" ile 1961 yılında çıkarılan 222 Sayılı "İlköğretim ve Eğitim Kanunu" ve 1973 yılında yürürlüğe giren 1739 Sayılı "Milli Eğitim Temel Kanunu" oluşturmaktadır. 1353 Sayılı Kanunun kabul edilmesiyle özellikle genç ve yetişkinlere okuma-yazma öğretmek için bu kanun çerçevesinde çeşitli kamu ve gönüllü kuruluşlar halk eğitimi etkinliğinde bulunmuştur. Ancak, halk eğitimi alanında önemli sayılabilecek yasal gelişme, bugünkü örgütsel yapının temelini oluşturan 1960 yılında Halk Terbiyesi Şubesi'nin Yaygın Eğitim Genel Müdürlüğüne dönüştürülmesiyle olmuştur.

1982 Anayasası'nın başlangıç bölümünde "... Her Türk vatandaşının bu Anayasa'daki temel hak ve hürriyetlerinden eşitlik ve sosyal adalet gereklerince yararlanarak milli kültür, medeniyet ve manevi varlığını bu yönde geliştirme hak ve yetkisine doğuştan sahip olduğu" yer almaktadır. Örgün eğitimden yararlanamayan bireylerin kültürel değerlerini geliştirebilmesi, çağdaş uygarlığın gereği olan değerleri edinebilmesi, halk eğitimi yoluyla olanaklıdır. Bireylerin bu .anayasal haklarından yararlanma dereceleri, örgün ve halk eğitimi yoluyla bu konuda düzenlenecek olan eğitsel etkinliklere bağlıdır.

Anayasa'nın temel hak ve hürriyetlerin niteliği başlığı altındaki 12. maddesinde 'Temel hak ve hürriyetler, kişinin topluma, ailesine ve diğer kişilere karşı ödev ve sorumluluklarını da içerir" hükmü yer almaktadır. Yine, kişinin dokunulmazlığı, maddi ve manevi varlığı başlıklı 17. maddesinde de "Herkes yaşama, maddi ve manevi varlığım koruma hakkına sahiptir" denilmektedir. Ayrıca, bilim ve sanat hürriyetini taşıyan 27. maddesinde "Herkes bilim ve sanatı serbestçe öğrenme ve öğretme, açıklama, yayma ve bu alanlarda her türlü araştırma yapma hakkına sahiptir" hükmü içinde halk eğitimi etkinlikleri de yatmaktadır.

Anayasa'nın eğitim-öğretim etkinliklerinin düzenlenmesine ilişkin 42. maddesinde ise "Kimse eğitim ve öğrenim hakkından yoksun bırakılamaz. Öğrenim hakkının kapsamı kanunla saptanır ve düzenlenir. Eğitim ve öğretim, Atatürk ilkeleri ve eğitim ilkelerine göre, devletin gözetim ve denetimi altında yapılır. Bu ilkelere aykırı eğitim ve öğretim yerleri açılamaz... Eğitim ve öğretim kurumlarında sadece eğitim ve öğretim, araştırma ve inceleme ile ilgili etkinlikler yürütülür. Bu etkinlikler her ne suretle olursa olsun engellenemez." denilerek halkın örgün ve yaygın eğitimden yeterince yararlanması güvence altına alınmıştır.

222 Sayılı ilköğretim ve Eğitim Kanununun 13. maddesinin 2. paragrafında "...tamamlayıcı sınıflarda ve kurslarda ilköğretim çağı dışına çıkmış olup da üst dereceli öğrenim kurumlarına gidememiş olan yurttaşlardan genel bilgilerini artırmak ve kendilerini daha iyi bir iş ve öğrenim unsuru olarak yükseltmeleri amacıyla öğretim yapılır. Bu kurslar, gerçek ve tüzel kişilerle, belediyeler, özel idareler ve Devlet tarafından açılabilir." ifadesiyle örgün eğitimden yeterince yararlanamayan ve örgün eğitim çağı dışına çıkmış olan bireylere halk eğitimi yoluyla yükseltimci eğitim verilerek, eğitimde eşitlik ilkesinin gerçekleştirilmesi amaç edinilmiştir. Özellikle ilkokul diploması vermeye yönelik kurslar ile üst öğretim kurumlarına hazırlık kursları bu amacı gerçekleştirmeye dayalıdır.

1739 Sayılı Milli Eğitim Temel Kanununun 40. maddesinde yaygın eğitimin özel amacının, "milli eğitimin genel amaçlarına ve temel ilkelerine uygun olarak, örgün eğitim sistemine hiç girmemiş veya herhangi bir kademesinde bulunan veya bu kademeden çıkmış vatandaşlara örgün eğitimin yanında veya dışında okuma-yazma öğretmek, mesleki bilgi ve beceri kazandırmak sosyal ve kültürel ekinlikler düzenlemek, ekonominin gereksinme duyduğu işgücünü yetiştirmek" olarak ifade edilmektedir.